Toespraak Dodenherdenking 4 mei 2020 - NIET ONAANTASTBAAR

Lees hier de toespraak van burgemeester Nanning Mol.

portret burgemeester Nanning MolOp 4 mei herdenken wij alle Nederlanders, burgers en militairen, die in het Koninkrijk of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties. Het is dit jaar 75 jaar geleden dat Nederland werd bevrijd. Dat maakt de herdenking dit jaar extra bijzonder. Door de coronacrisis zijn we echter gedwongen op een andere manier met elkaar te gedenken. We komen niet samen op de Brink, maar zijn thuis. En vanuit huis tonen wij ons respect aan alle slachtoffers. Stil. En toch ook samen. 

In het boek ‘Schieten op de Maan’, over de Tweede Wereldoorlog in Laren, staat een foto van een krantenartikel over een samenscholingsverbod. Het luidt: ‘De Burgemeester van Laren wijst de ingezetenen van zijn gemeente nogmaals met nadruk op het verbod van samenscholingen, waaronder het met meer dan drie personen aan de openbare weg te staan.’ 

Niet meer dan drie personen... Het is historisch natuurlijk onjuist om de Tweede Wereldoorlog met de huidige coronacrisis te vergelijken. En deze maatregel moeten we ook niet vergelijken met de huidige maatregelen die ons juist beschermen. Maar als er een besef is dat zich 75 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog opdringt, is dat het besef dat wij niet onaantastbaar zijn. 

Wie over Laren voor de Tweede Wereldoorlog leest, herkent veel. Ook toen waren de Sint-Jansbasiliek en de Johanneskerk krachtige herkenningspunten van onze identiteit. Ook toen was er al Het Bonte Paard. Ook toen was Laren de wereld in het klein, met eigenwijze erfgooiers, kunstenaars, welvarende ondernemers en wereldverbeteraars. En de Tweede Wereldoorlog heeft zich in al zijn facetten in de kleine wereld afgespeeld die wij ook nu kennen.

Tijdens de oorlog is het uiterste van Laren gevraagd. Een groot garnizoen Duitse soldaten werd hier ondergebracht. De Duitse bezetter en de NSB waren hier in ruime aantallen aanwezig. Maar dwars door alle lagen van onze bevolking waren er Laarders die krachtig en moedig weerstand boden. Sommigen gingen in het verzet en werden zelfs geheim agent. Anderen probeerden vanuit hun functie zoveel mogelijk het juiste te doen. Veel dappere inwoners boden onderduikers onderdak. Laarders die ervoor kozen om weerstand te bieden, deden dat niet alleen met overtuiging, maar ook met groot gevaar voor hun leven. 69 inwoners van Laren kwamen door het oorlogsgeweld in de Tweede Wereldoorlog om het leven.

Annie Bartels-Striethorst was daar één van. Haar man Jan werd al in 1941 opgepakt. Dat weerhield Annie er niet van om twaalf Joodse onderduikers een veilige plek te bieden in haar huis op de Bijenstand. De onderduikers waren onder andere Edgar Weinberg en de families Kattenburg en Schöndorff. Ze bleken heel creatief. Van schouderbladen van illegaal geslachte koeien uit Eemnes maakten ze beeldjes die eruit zagen als antieke Japanse ivoren netsukes. De ondergrondse verkocht ze in Amsterdam als echt antiek. Tot 1944 ging het goed. Toen deed de Sicherheitsdienst een inval. Van de twaalf onderduikers overleefden slechts twee de oorlog. Jan en Annie komen in 1945 om het leven. Jan in Dachau, Annie in Ravensbrück.

Laren was de hele oorlog getuige van de discriminerende maatregelen tegen Joden. In ramen van cafés hingen teksten ‘voor Joden verboden’. Winkels en bedrijven van Joodse eigenaren werden onteigend. Joodse inwoners werden gedwongen naar Amsterdam te verhuizen en vandaar gedeporteerd naar een concentratiekamp. Enkele honderden Joden verborgen zich in Laren voor de Duitsers en naar schatting werden ruim honderd van hen ontdekt, gedeporteerd en vermoord. Een groot drama was de ontruiming van het weeshuis van de Joodse Berg-Stichting, waar nu Laar & Berg staat. 48 kinderen en vier stafleden werden vermoord, vrijwel allemaal in Auschwitz en Sobibor. Op 4 mei worden zij ‘s middags speciaal herdacht bij het prachtige Monument voor de Joodse Kinderen.

Laren voor de oorlog leek veel op het Laren van nu. De knusheid van het dagelijks leven in een dorp, de warmte van familie en vrienden en de zorgeloosheid van mooie vakanties tot het biljarten bij Hotel Hamdorff. Die herkenbaarheid is angstaanjagend. Het doet je beseffen dat oorlog niet iets is van andere landen en talen. Het kan ook ons overkomen.

75 jaar bevrijding mogen we vieren. We vieren dat de oorlog gelukkig heel ver achter ons ligt. En dat ons land sindsdien geen oorlog meer heeft gekend. 
Op 4 mei herdenken wij de slachtoffers van oorlogsgeweld uit diep respect voor hen en hun nabestaanden. En omdat wij de Tweede Wereldoorlog nooit mogen vergeten. Niet alleen de omvang en het aantal slachtoffers was van epische proporties. Ook de wreedheid en vernietigingsdrang van de mens jegens zijn medemens heeft met de Tweede Wereldoorlog een dimensie gekregen die wij daarvoor niet voor mogelijk hielden, en die we nooit meer mogen laten gebeuren. Vandaag leven we in een rare tijd. Corona woekert als pandemie over de wereld en de economie staat onder grote druk. Laten wij leren van het verleden en beseffen dat wij ook nu niet onaantastbaar zijn. 

75 jaar vrijheid vieren we. In het besef dat we voor de vrijheid in de volgende 75 jaar samen hard moeten blijven werken.

Nanning Mol,
Burgemeester